Ахмет Байтұрсынұлы
Ұлт ұстазы, ағартушы, ғалым-лингвист, әдебиеттанушы, түркітанушы, ақын және аудармашы.
ҰЛЫ ҚАЗАҚ АҒАРТУШЫСЫ
Ахмет Байтұрсынұлы – еңбектері лингвистика, әдебиет, педагогика, журналистика және саясат салаларын қамтитын көрнекті қазақ ағартушысы.
1912 жылы ол араб графикасы негізінде қазақ жазуын реформалап, «Төте жазуды» жасады. Ол қажет емес араб әріптерін алып тастап, қазақ тіліне тән дауысты дыбыстар үшін арнайы таңбалар қосты.
Ғалым қазақ тілінің фонологиялық құрылысының негізі ретінде сингармонизм заңын алғаш рет бөліп көрсетті және грамматикалық терминологияны (зат есім, етістік, үтір, нүкте) қалыптастырды.
НЕГІЗГІ ЖЕТІСТІКТЕРІ
Лингвистика және Оқулықтар
- Тұңғыш қазақ әліпбиі «Оқу құралының» авторы (1912).
- Фундаменталды «Тіл-құрал» грамматика курсын жасаушы.
- Араб графикасы негізінде жазуды реформалау («Төте жазу»).
Баспасөз және Әдебиет
- Тұңғыш жалпыұлттық «Қазақ» газетінің негізін қалау және редакциялау (1913–1918).
- «Алаш» партиясы бағдарламасы жобасының тең авторы.
- Қазақ әдебиетінің теориясы бойынша алғашқы ғылыми еңбек «Әдебиет танытқышты» жазу (1926).
САЯСИ ҚЫЗМЕТІ ЖӘНЕ «АЛАШ» ПАРТИЯСЫ
Ахмет Байтұрсынұлы ұлт-азаттық қозғалыстың басты идеологтарының бірі және «Алаш» партиясы мен «Алаш-Орда» үкіметін құрушылардың бірі болды. Ол Әлихан Бөкейханов және Міржақып Дулатовпен бірге ұлттың «көзі, құлағы һәм тілі» болған аты аңызға айналған «Қазақ» газетінің негізін қалады.
Ол Қарқаралы петициясының (1905) авторларының бірі болды, кейіннен Қазревком құрамында Қазақстанның шекараларын белгілеуге белсенді қатысып, Қостанай облысының республика құрамына енуіне қол жеткізді.
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ МҰРАСЫ
ӘДЕБИЕТ
«Қырық мысал»
Крылов мысалдарының қазақ болмысына бейімделген шығармашылық аудармалары.
«Маса»
Халықты оянуға және білім алуға шақырған өлеңдер жинағы.
ОҚУЛЫҚТАР
«Оқу құралы»
Қазақтың тұңғыш әліппесі.
«Тіл-құрал»
Фонетика, морфология және синтаксис бойынша іргелі зерттеу.
«Баяншы»
Мұғалімдерге арналған әдістемелік нұсқаулық.
ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ФОЛЬКЛОР
«Ер Сайын»
Халық ауыз әдебиеті мен қаһармандық эпосының жарияланған үлгісі.
«Әдебиет танытқыш»
Қазақ әдебиеті теориясы бойынша алғашқы ғылыми еңбек.
МҰРАНЫҢ АУҚЫМЫ
Ахмет Байтұрсынұлының есімімен Қазақстан бойынша ондаған ұйымдар мен нысандар аталады.
БІЛІМ
- Қазақстан бойынша 39 мектеп
- Қостанай өңірлік университеті
- Алматыдағы Тіл білімі институты
ИНФРАҚҰРЫЛЫМ
- Түрлі қалаларда 200-ге жуық көше
- Қостанайдағы халықаралық әуежай
- 1 елді мекен
ЕСТЕ САҚТАУ
- Алматыдағы мемориалдық үй-мұражайы
- Ғылым қайраткерлеріне арналған А. Байтұрсынов ордені
«Басқадан кем болмас үшін білімді, бай һәм күшті болуымыз керек. Білімді болуға – оқу керек. Бай болуға – кәсіп керек. Күшті болуға – бірлік керек.»